Kritieke grondstoffen en energietransitie: waarom Europa's afhankelijkheid van strategische materialen de geopolitieke macht verschuift

Welke rol spelen lithium, kobalt en andere kritieke grondstoffen in de energietransitie?

Vooral bij lithium, kobalt, nikkel, koper en zeldzame aardmetalen is die afhankelijkheid belangrijk. Deze grondstoffen zijn onmisbaar voor batterijen, elektrische voertuigen, windturbines, zonnepanelen, elektriciteitsnetten en tal van elektronische toepassingen. De energietransitie vergroot dus niet alleen de vraag naar hernieuwbare energie, maar ook naar de materialen waarmee die energie kan worden opgewekt, opgeslagen en verdeeld. Wie de toegang tot deze grondstoffen beheerst, beschikt over een belangrijk economisch en geopolitiek voordeel.

Europa heeft zich echter jarenlang sterk gericht op de ontwikkeling van technologie, de verwerking van grondstoffen en de productie van hoogwaardige industriële goederen, zonder voldoende aandacht te besteden aan de zekerheid van de grondstoffenvoorziening. Nieuwe mijnen openen vergt grote investeringen, uitgebreide milieustudies en langdurige vergunningsprocedures. Die regels dienen legitieme doelen, maar kunnen ertoe leiden dat Europese projecten pas operationeel worden wanneer de wereldwijde concurrenten hun productiecapaciteit al aanzienlijk hebben uitgebreid. Het gevolg is dat Europese ondernemingen niet alleen met hogere kosten worden geconfronteerd, maar ook kwetsbaar blijven voor exportbeperkingen, geopolitieke conflicten en plotselinge prijsstijgingen.

Deze kwetsbaarheid sluit aan bij de analyse die Zoltan Pozsar in maart 2022 publiceerde, toen hij voor Credit Suisse werkte. De aanleiding was de bevriezing van een groot deel van de Russische buitenlandse reserves na de invasie van Oekraïne. Die beslissing maakte duidelijk dat buitenlandse reserves, zelfs wanneer ze bestaan uit financiële activa die traditioneel als veilig worden beschouwd, afhankelijk kunnen zijn van politieke verhoudingen en internationale sancties. Bezittingen die in theorie gemakkelijk beschikbaar zouden moeten zijn, kunnen in bepaalde omstandigheden ontoegankelijk worden.

Pozsar stelde dat deze ontwikkeling de fundamenten van de bestaande dollarorde aantastte. Hij voorspelde de opkomst van een nieuw monetair en financieel systeem, dat hij aanduidde als Bretton Woods III. Waar het naoorlogse financiële systeem vooral steunde op vertrouwen in valuta's, banken, krediet en overheidsschulden, zouden grondstoffen en tastbare activa volgens hem een grotere rol gaan spelen. Landen zouden niet uitsluitend willen vertrouwen op financiële beloften van andere staten, maar ook reserves willen aanhouden in bezittingen waarvan de waarde niet rechtstreeks afhankelijk is van een buitenlandse schuldenaar.

Of de benaming Bretton Woods III uiteindelijk de juiste blijkt, blijft onderwerp van discussie. De onderliggende ontwikkeling is echter relevant. Centrale banken hebben de afgelopen jaren aanzienlijk goud gekocht, terwijl verschillende landen proberen hun toegang tot energie, mineralen en strategische materialen veilig te stellen. Goud is daarbij bijzonder aantrekkelijk omdat het geen verplichting van een andere partij vertegenwoordigt. Het kan functioneren als reserveactief zonder dat een buitenlandse overheid de terugbetaling ervan moet garanderen.

Voor Europa betekent dit dat de grondstoffenkwestie niet langer uitsluitend een industrieel of milieuprobleem is. Ze raakt ook aan economische veiligheid, concurrentiekracht en geopolitieke onafhankelijkheid. Een continent dat zijn energietransitie wil realiseren, maar voor cruciale materialen afhankelijk blijft van externe leveranciers, riskeert dat zijn klimaatbeleid onbedoeld nieuwe strategische afhankelijkheden creëert.

De belangrijkste les is daarom dat Europa zijn ambities moet koppelen aan een realistische grondstoffenstrategie. Dat betekent niet dat iedere grondstof binnen de eigen grenzen moet worden gewonnen. Wel zijn meer Europese productie, recycling, diversificatie van leveranciers en langdurige bevoorradingscontracten nodig. In een wereld waarin tastbare grondstoffen opnieuw geopolitieke macht vertegenwoordigen, volstaat het niet om de technologie van de toekomst te ontwikkelen. Europa moet ook verzekeren dat het de materialen kan verkrijgen waarmee die toekomst wordt gebouwd.