De Orde van het Gulden Vlies: Iconografie in de Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden

Ontstaan van de Orde van het Gulden Vlies

De Orde van het Gulden Vlies werd in 1430 door Filips de Goede gesticht als de meest exclusieve ridderorde van zijn tijd, met de mythische gulden vlieswol van Jason en de Argonauten als zinnebeeld van rijkdom, deugd en dynastieke macht. Wat begon als een persoonlijk prestigeproject van de Bourgondische hertog, groeide uit tot een symbool dat de eeuwen en de wisselende machtsstructuren in de Lage Landen overleefde.

Toen de Nederlanden via huwelijk en erfenis bij het huis Habsburg terechtkwamen – eerst onder Spaans, later onder Oostenrijks gezag – bleef het Gulden Vlies aanwezig in de visuele taal van de macht. Op munten van vorsten als Filips II, Karel II, Maria Theresia en Jozef II duikt de iconografie van de Orde steeds opnieuw op. Deze terugkerende beeldtaal vertelt een verhaal van continuïteit en legitimiteit die verder reikt dan de troonswisselingen en staatkundige breuken van de zestiende tot achttiende eeuw.

Dit thema neemt u mee langs munten van de Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden om te ontdekken hoe een vijftiende-eeuws ridderideaal eeuwenlang bleef doorklinken op de kleinste maar meest verspreide drager van vorstelijke propaganda: de munt.

De Orde van het Gulden Vlies werd oorspronkelijk gesticht na het huwelijk van Filips met Isabella van Portugal (1397-1472). Bij de oprichting bestond de orde uit 23 ridders uit Valois, Vlaanderen en Bourgondië. De orde werd eerst en vooral gesticht als een politiek instrument om de adel met Filips te verbinden. Filips hoopte ook dat de orde als een soort bindmiddel tussen verschillende edelen kon dienen, waardoor onenigheden en discussies sneller opgelost zouden raken. Wie lid wou zijn van de Orde was verplicht enkele zaken uit te voeren. De vliesridders waren bijvoorbeeld verplicht zich in te spannen voor het ridderschap en moesten geloof en kerk verdedigen. Dat laatste was voor Filips de Goede van een groot belang aangezien hij mee wilde afrekenen met de opkomst van de Ottomanen in het Oosten. 

Orderidders hadden niet alleen plichten maar ook bepaalde privileges. De ridders hadden bijvoorbeeld het recht om de hertog te adviseren over militaire en staatskundige zaken. Zij konden ook niet voor een wereldlijke rechtbank verschijnen waardoor alleen andere ridders hen konden veroordelen. Later zal Filips II (1527-1598) aan het begin van de opstand van de Nederlanden afwijken van deze bepaling door in 1568 Egmont (1522-1568) en Horne (1524-1568) via de bloedraad ter dood te veroordelen en publiekelijk te executeren in Brussel. 

Kenmerken van de Orde van het Gulden Vlies

Filips richtte de orde op als de meest prestigieuze ridderorde. Die grandeur moest dan ook aanwezig zijn op de munten van de Bourgondiërs en zijn macht weerspiegelen. Op monetair vlak had Filips de Goede de Nederlanden reeds meer een eenheid gemaakt, onder meer door een eenheidsmunt – de vierlander – in het leven te roepen. Iconografische kenmerken die verband houden met Filips zijn prestigieuze orde verschijnen voor het eerst op de Bourgondische munten op het einde van de 15de eeuw. 

Welke kenmerken van de Orde zien we nu door de eeuwen heen terugkeren op munten? Numismaten onderscheiden traditioneel vijf elementen die verband houden met de Orde. Voor we verder kunnen naar het doorleven van deze traditie bij de Spanjaarden en de Oostenrijkers, moeten we het dus hebben over deze vijf kenmerken. 

Eerst en vooral het Sint-Andrieskruis. Het Sint-Andrieskruis is een kruis dat schuin staat, bestaande uit de twee diagonalen van een rechthoek. Het kruis dankt zijn naam aan de apostel Andreas, die volgens de overlevering aan een dergelijk kruis werd gekruisigd. Andreas is de beschermheilige van de hertogen van Bourgondië en daarmee ook van de Orde zelf. De Orde had op die manier ook een uitgesproken religieuze dimensie naast haar politieke functie.

Het tweede element is het vuurstaal of vuurijzer. Dit was oorspronkelijk niets meer dan het persoonlijke embleem van Filips de Goede dat uitgroeide tot symbool van het hele Bourgondische huis. Dit vuurijzer was dus een metalen werktuig waarmee men, samen met een vuursteen, vonken sloeg om vuur te maken. De schakels van de keten van de Orde van het Gulden Vlies bestaan uit in elkaar gehaakte vuurijzers, en het motief duikt in tal van vormen op in de beeldenaar van Bourgondische munten. Van Filips de Schone tot Filips II diende het zelfs als muntteken van Namen. 

Het derde element is de ramsvacht. Dit is het belangrijkste symbool van de orde. Het is een kleine gouden ramsvacht met kop en poten, door een ring gehaald, hangend aan de keten. De naam en het beeld verwijzen naar de mythe van Jason en de Argonauten, die op zoek gingen naar het Gulden Vlies. Tegelijk gaf de eerste kanselier van de Orde er een christelijke lading aan door te verwijzen naar het verhaal van Gideon in het boek Richteren, waar een op de grond gelegd ramsvel met dauw bedekt raakte als godsteken.

Het vierde element is de keten waar de ramsvacht aanhangt. De keten is het fysieke draagstuk van de Orde: de vliesridders droegen de ramsvacht aan een keten van twee aan twee in elkaar gehaakte vuurstalen (element twee), afgewisseld door vuurstenen met vonken. Op munten en zegels komt deze keten meestal terug rond een wapenschild, als visueel teken dat de afgebeelde vorst hoofd (soeverein) van de Orde is.

Het laatste element zijn de knoestige stokken. Dit element wordt vaak verward met het Sint-Andrieskruis, maar is er strikt genomen een variant van: het Bourgondisch kruis is een schuingeplaatst kruis van twee knoestige stokken, soms laurierstokken genoemd, vaak eindigend in breed uitlopend omkrullend loofwerk, en lijkt enigszins op het Sint-Andrieskruis, dat uit twee gladde balken bestaat. 

Op een doorsnee munt van de Spaanse of Oostenrijkse Nederlanden zie je dus vaak een combinatie van deze elementen. Bij The House Gold and Silver bieden we heel wat munten aan met enkele elementen die teruggaan op deze mythische ridderorde. 

Iconografie Spaanse Nederlanden (1506-1700)

Op de courante zilvermunten van de Spaanse Nederlanden in de 16de en 17de eeuw (Filipsdaalder, patagon, ducaton en kleine denominaties) komen vier van de vijf elementen heel consequent terug. Deze elementen komen vaak in een vaste compositie terug die nauwelijks veranderde van Filips II tot Karel II (1665-1700). 

Beginnen doen we met de keten, de knoestige stokken en het vuurijzer. Deze elementen zijn bijvoorbeeld aanwezig op de patagon van Albrecht (1559-1621) en Isabella (1566-1633) op figuur 2. Op de voorzijde van deze munt zien we een gekroond vuurijzer en de knoestige stokken (takkenkruis) terug. Op de achterzijde staat dan weer overduidelijk de keten van de orde. Onderaan de achterzijde en voorzijde zien we ook de ramsvacht terugkeren. De ramsvacht hangt doorgaans aan de keten. 

Het voorgenoemde eerste element – het Sint-Andrieskruis – is het enige element dat niet apart als beeld voorkomt. Wat u op de munt ziet, is altijd de specifiek Bourgondische uitvoering met knoestige stokken, niet een glad Andrieskruis. Het Sint-Andries-element blijft dus aanwezig als religieuze grondgedachte achter het kruismotief, maar niet als een onderscheidbaar eigen beeldelement naast de knoestige stokken. 

Wenen erft de keten

Na de Spaanse Successieoorlog (1701-1713) werden de Spaanse erflanden verdeeld. Lodewijk XIV slaagde erin om zijn kleinzoon Filips van Anjou (1683-1746) op de Spaanse troon te zetten. De Vrede van Utrecht bepaalde echter dat deze Filips niet tegelijk vorst van Spanje en Frankrijk kon worden. Voor ons verhaal is het vooral belangrijk dat Filips van Anjou ook de Zuidelijke Nederlanden aan de Oostenrijkse tak van de Habsburgers moet afgeven. Zowel Filips van Anjou als de Oostenrijkse keizer (Karel VI 1685-1740) wanen zich vanaf dit moment hoofd van de orde. Hierdoor ontstonden er plots twee Ordes van het Gulden Vlies. Iconografisch zien we dan ook op Spaanse als op munten uit de Oostenrijkse Nederlanden symbolen van de ridderorde terug. 

De Oostenrijkse stukken die vanaf 1713 in de Zuidelijke Nederlanden werden geslagen, hebben dus ook enkele iconografische kenmerken die teruggingen op de orde. Op figuur 3 zien we een zilveren kroon uit 1765 onder emissie van Frans I. Op de keerzijde van dit stuk keert het vuurijzer, de knoestige stokken alsook de ramsvacht terug. 

Ook de Spaanse munten nemen de traditie na 1713 over. Op figuur 4 zien we een Spaanse escudo uit 1793 met op voorzijde een geharnast en gedrapeerd borstportret van Karel IV (1748-1819) en op de achterzijde een gekroond wapenschild omgeven door de ketting van het Gulden Vlies. Onderaan de ketting hangt opnieuw de ramsvacht. Ook latere Spaanse munten zoals de 100 reales 1850 van Spanje (figuur 5) behouden de kenmerken van de orde. 

De verwijzingen naar de elitaire ridderorde verdwenen gedurende de tweede helft van de 19de eeuw voor meer nationalistische tekens, geïnspireerd op de iconografie van Franse munten uit de Franse revolutie. Vandaag de dag bestaat de Orde van het Gulden Vlies nog altijd als een zeer prestigieuze orde. Albert II was bijvoorbeeld onderdeel van zowel de Oostenrijkse als de Spaanse tak.  

De Orde van het Gulden Vlies en The House Gold and Silver

Onder het rubriekje numismatiek kunt u vanaf vandaag heel wat munten kopen die betrekking hebben op deze fascinerende geschiedenis. Bij The House Gold and Silver staat kennis centraal. Mocht u vragen hebben over uw verzameling, de Orde van het Gulden Vlies of numismatiek, helpen wij u graag verder! 

Robbe Devriendt Numismaat The House Gold and Silver 

referenties: Van Loo, Bart. De Bourgondiërs: Aartsvaders van de Lage Landen. Amsterdam: De Bezige Bij, 2019.

Vanhoudt, Hugo. De munten van de Bourgondische, Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden en van de Franse en Hollandse periode: 1434–1830. Heverlee: Vanhoudt, 2015.

"Orde van het Gulden Vlies." Historiek. Geraadpleegd 17 juni 2026.
Historiek – Orde van het Gulden Vlies

"Gulden Vlies." Wiki Munten en Papiergeld. Geraadpleegd 17 juni 2026.
Wiki Munten en Papiergeld – Gulden Vlies