De Koning in koper: Iconografie en economie tijdens de Great Debasement (1544-1551) onder Hendrik VIII van Engeland

The Great Debasement (1544-1551)

Op 24 juni 1509 werd de dan zeventien jarige Hendrik VIII tijdens een grote ceremonie in Westminster Abbey gekroond tot koning van Engeland. Het economisch beleid van Hendrik VIII is van het begin aan gekoppeld aan grote uitgaves. Luxe-uitgaven en oorlogen tegen Frankrijk en Schotland (1513-1546) hadden er voor gezorgd dat de Engelse schatkist leeg was. Hendrik VIII wou zijn geldprobleem oplossen door op de korte termijn veel geld op te halen. Enkele van de maatregelen van de koning waren het confisceren van de Engelse kloosters, het verkopen van kroongebieden en het verhogen van de belastingen op inkomen en bezit. Deze maatregelen volstonden niet om de schuldenberg te doen krimpen waardoor de koning besloot om een drastische maatregel in te voeren. Hendrik VIII zal een monetaire akte uitgeven die er voor zorgde dat de Engelse zilveren munten massaal devalueerden.

Het monetaire verhaal van Hendrik startte in 1509 met de status quo die hij erfde van zijn vader. Het Engelse monetaire systeem had op dat moment vier munten: de zilveren penny, zilveren groat (vier penny), gouden halve angel (60 penny/ 5 shillings) en de gouden angel (120 penny/10 shillings). In 1526 voegde Hendrik hier nog de half crown, crown en later de teston (1542) aan toe. De koning zal in deze periode ook de munthuizen centraliseren en extra munthuizen oprichten om de productie van zijn munten uit te breiden. In maart 1542 geeft Hendrik VIII de befaamde geheime akte uit. In deze akte gaf de koning het bevel om de zilveren munten in zilvergehalte te laten dalen. Vanaf dat moment werd het zilvergehalte van de munten drastisch verlaagd om de voorgenoemde oorlogen te bekostigen. Het zilvergehalte daalde in deze periode van negen jaar van 92% naar 25%. Zowel de zuiverheid van de munt als ook het gewicht daalden. Het algemene idee van Hendrik was om de kostprijs van de productie van de munten te doen dalen maar de monetaire waarde te behouden. De idee was dus vooral om de intrinsieke waarde van de munten te doen zakken terwijl de monetaire waarde van de munt gelijk bleef. Gelijkaardige pogingen om de intrinsieke waarde van geld te doen dalen maar de monetaire waarde te behouden, hadden in het Romeinse Rijk gezorgd voor financiële crisissen in de derde en vierde eeuw na Christus. Ook bij Hendrik VIII draaide zijn devaluatie uit op een fiasco. 

In juli 1544 ontdekten enkele handelaars uit Vlaanderen dat de Engelse zilveren groat munten minder zilver bevatte dan voorheen. Dit nieuws verspreidde zich als een lopend vuurtje waardoor handelaars in heel West-Europa een lagere prijs gaven voor de Engelse munten. Het grootste gevolg hiervan was een daling in het vertrouwen in geld wat op zijn beurt weer leidde tot inflatie. Door het wantrouwen in de Engelse munten daalde de waarde van de munten in verhouding met de koopkracht. Zaken zoals voedsel en goederen werden voor de Engelse bevolking steeds duurder. Ook buitenlandse handelaars gaven veel minder waarde aan de Engelse munten of accepteerden enkel goud of buitenlandse valuta's. Dit alles zorgde voor extra economische druk op een Engelse economie die al geld te kort kwam. Hendrik zelf stierf in 1547 en zal geen poging meer ondernemen om het vertrouwen in de waarde van zijn munten terug te doen stijgen. 

Elisabeth I van Engeland (1533-1603) zal de intrinsieke waarde van de munten terug doen stijgen. De koningin voerde dit vooral uit onder inpuls van één van haar bekendste financiële adviseurs. Sir Thomas Gresham (1519–1579) was een Engelse koopman en financieel adviseur van de Engelse kroon. Hij beschreef het economische verschijnsel die hij zag onder de periode van Hendrik VIII als de wet van Gresham. Volgens Gresham zorgde de gedevalueerde munten er voor dat munten met een hoger percentage aan zilver en goud, maar met een zelfde monetaire waarde uit circulatie verdwenen. 'bad money drives out the good' is de uitspraak die vaak gekoppeld wordt aan Gresham en deze turbulente monetaire periode. Een leuke anecdote over de munten van Hendrik VIII is dat de munten door circulatie zullen afslijten. De bovenste laag van de 'zilveren' munten van Hendrik verdwijnt waardoor men de koperen laag onder de zilveren 'coating' te zien kreeg. Deze slijtage gebeurde eerst op de plaats waar de munt het hoogste reliëf had. Bij de munten van Henrik VIII (vooral bij teston en groat) was dit vooral op de neus van zijn buste waardoor de koning de bijnaam 'old coppernose' kreeg. 

Iconografie onder Hendrik VIII

De decennia rond 1500 waren een periode van iconografische transities in Europa. Er vonden fundamentele verschuiving plaats in hoe vorsten op munten werden afgebeeld. Deze verschuiving was direct verbonden met de Renaissance en een nieuw concept van vorstelijke macht. In de middeleeuwse iconografie stond vooral de functie van de koning centraal. De munten hadden een christelijk en eenvoudig aanzicht waarbij er enkel frontale, stijve portretten waren. Hendrik VIII en zijn vader Hendrik VII (1457-1509) bevonden zich in een overgangsperiode die duidelijk terug te zien is op de munten. Op figuur één zien we een Penny van Hendrik VIII staan. Deze munt bevond zich duidelijk nog in de middeleeuwse traditie. De vorst zit op de troon met zijn scepter en gouden appel in de hand. Iconografisch sluit dit dan ook perfect aan bij wat men kan verwachten op een laat middeleeuwse munt. 

Figuur twee (zilveren groat) schept een heel ander beeld. Het jonge portret van Hendrik VIII zonder baard is zeer realistisch. Op deze afbeelding is het niet de rol van de vorst die centraal staat, maar de vorst zelf. Op latere munten zal deze tendens zich doorzetten. De derde uitgave van de teston van de koning schetst een hyperrealistisch beeld (zie figuur drie). Het frontale aanzicht, in combinatie met de realistische gelaatstrekken zorgt voor een nieuw aanzicht van de munten. 

De keerzijde van de munten blijft eerder traditioneel. Bij Hendrik VIII stond vooral zijn stamboom centraal. We zien dan ook dat zowel het wapenschild van Frankrijk (de lelies) als het Engelse wapenschild aanwezig waren op de munten. De Franse lelies gaan dan ook terug op de Engelse claim op de Franse troon die al sinds de veertiende eeuw voor oorlog zorgde. Ook de Tudor roos is een verwijzing naar het huis York en Lancaster van zijn ouders. De harp verwijst dan weer naar Ierland, die in 1541 in een personele unie met Engeland was terecht gekomen. Ten slotte zijn de inscripties op de munten van Hendrik VIII ook uniek. Op verschillende gouden munten van Hendrik staan de initialen (uiteraard niet samen) van drie van zijn zes vrouwen. HK stond voor Catharina van Aragon (1485-1536), HA voor Anne Boleyn (1501-1536) en HI voor Jane Seymour (1508-37). Dit werd vooral gedaan om de soms moeilijke posities van de koninginnen te beschermen. De inscripties waren dan ook een vorm van legitimatie die er voor moest zorgen dat de relatie tussen de koning en de koningin als waarachtig werd gezien. 

Hendrik VIII en The House Gold and Silver

Onder het rubriekje Numismatiek is vanaf vandaag de Penny van Hendrik VIII te koop. Bij The House Gold and Silver staat kennis centraal. Mocht u vragen hebben over Hendrik VIII, The Great Debasement, uw verzameling, de geschiedenis van munten of andere zaken, helpen wij u graag verder! 

Robbe Devriendt Numismaat The House Gold and Silver 

Referenties: Challis, C.E. "The Ecclesiastical Mints of the Early Tudor Period: Their Organisation and Possible Date of Closure." Northern History 10 (1975): 88–101.

Gould, J.D. The Great Debasement: Currency and the Economy in Mid-Tudor England. Oxford: Oxford University Press, 1970.

Mikolic, Amanda. "Another Day, Another Sovereign: Tudor Coinage." Cleveland Museum of Art. Geraadpleegd 29/04/26. Another Day, Another Sovereign: Tudor Coinage | Cleveland Museum of Art

Munro, John H. "The Coinages and Monetary Policies of Henry VIII (r. 1509–1547): Contrasts between Defensive and Aggressive Debasements." Working paper, Department of Economics, University of Toronto, 2010